UNIVERSITA' DEGLI STUDI DI TRENTO
"COLLANA DEL DIPARTIMENTO DI SCIENZE GIURIDICHE"
RUGGERO MACERATINI
Ricerche sullo status giuridico dell'eretico nel diritto romano-cristiano
e nel diritto canonico classico (Da Graziano ad Uguccione)
EDIZIONI CEDAM - PADOVA
1994

INDICE
PARTE PRIMA
Capitolo Primo
ASPETTI GENERALI DEI RAPPORTI TRA CHIESA E IMPERO DA COSTANTINO A GIUSTINIANO
Capitolo Secondo
IL PROBLEMA DELL'ERESIA NEI PRIMI TRE SECOLI DELLA CHIESA
- Il termine semantico
- Peccato e reato:
- Negli scritti neotestamentari e patristici
- Nelle Collezioni pseudoapostoliche
- La terminologia militare nella religione cristiana
Capitolo Terzo
L'ERESIA NEL CODICE TEODOSIANO E NEL CODICE GIUSTINIANO
- La terminologia
- Superstitio
- Sacrilegium
- Crimen publicum
- Delictum
- La confusione con l'apostasia presente in C.I. 1,7,3 2. Eresia: reato
o semplice fatto da cui derivano incapacità giuridiche?
Capitolo Quarto
GLI ERETICI
- La terminologia
- Le pene
- La morte
- L'esilio
- Metallum
- Sanzioni corporali
- Le multe
- Le conseguenze civili
- L'infamia: pena o conseguenza civile dell'eresia?
- I reati connessi con l'eresia
- La conversione all'ortodossia
- Alcune considerazioni conclusive
PARTE SECONDA
Capitolo Quinto
BREVE INDAGINE SULLO STATO DEL PROBLEMA NELLA LEGISLAZIONE E IN OPERE
GIURIDICHE ALTO MEDIEVALI, NONCHÉ IN AUTORI E COLLEZIONI IMMEDIATAMENTE
PRECEDENTI GRAZIANO ED IRNERIO
- Considerazioni introduttive
- Cenni sulla legislazione alto medievale:
- Leggi romano-barbariche
- I capitolari
- La Lex Romana canonice compta
- Alcune collezioni canonistiche ed Autori sino a Graziano:
- La Collectio Quesnelliana
- La Collectio Dionysiana
- La Collectio Avellana
- La Breviatio Canonum Fulgentii Ferrandi
- La Concordia Canonum Cresconti
- La Collectio Hispana
- La Collectio Hibernensis
- La Decretali Pseudo Isidoriane
- La Collectio Remedii Curiensis
- La Collectio Anselmo dedicata
- Il De synodalibus causis di Reginone di Prüm
- Il Decretum di Burcardo di Worms
- Brevi profili introduttivi alle opere della Riforma Gregoriana
- La Collectio 74 Titulorum
- La Collectio canonum di Anselmo da Lucca
- Il card. Deusdedit
- Ivo di Chartres
- Algero di Liegi
Capitolo Sesto
LE CAUSAE XXIII E XXIV DEL DECRETUM GRATIANI E RIFERIMENTI AL RAPPORTO
TRA DIRITTO ROMANO E DIRITTO CANONICO
- Diritto romano e diritto canonico prima di Graziano
- Diritto romano e diritto canonico in Graziano
- Le Causae XXIII e XXIV del Decretum
- Le norme del Codex di Giustiniano che verranno utilizzate dalla
dottrina: glossatori civilisti e decretisti
Capitolo Settimo
I GLOSSATORI CIVILISTI DA IRNERIO ALL'APPARATO PALATINO
- Premessa
- Glosse di epoca irneriana
- Bulgaro
- Jacopo
- Martino
- La Summa Trecensis
- Lo Codi
- Rogerio
- Vacario
- Piacentino
- Giovanni Bassiano
- Azone
- L'Apparato Palatino
Capitolo Ottavo
LA LEGISLAZIONE DELLE DECRETALI DA GRAZIANO ALLA I COMPILATIO ANTIQUA
- Descrizione del contenuto di alcune collezioni di decretali e della
decretale Ad Abolendam: Premessa
- Collezioni francesi di tipo primitivo: la Victorina I e la Cantabrigiensis,
la Aureavallensis e, forse, la Parisiensi I
- Collezioni inglesi di tipo primitivo: la Dunelmensis I e la
Collectio Fontanensis
- Collezioni italiane di tipo primitivo: la Collectio Ambrosiana,
la Florianensis, la Cusana, la Berolinensis I, la
Duacensis e quelle della famiglia romana: la Collectio Dertusensis
I, la Collecti Alcobacensis I e la Eberbacensis
- Le collezioni di tipo sistematico: la Collectio Parisiensis II,
l'Appendix Concilii Lateranensis, la Collectio Bambergensis e
il suo gruppo: Collectio Lipsiensis, Collectio Cassellana,
la Collectio Francofortana, la Collectio Brugensis
- La decretale Ad Abolendam
- Analisi della legislazione
- Visione riassuntiva
- Il testo del c. 27 del Concilio Lateranense III
- Esegesi del can. 27 del Concilio Lateranense III e teoria del De Vergottini
Capitolo Nono
I DECRETISTI PIÙ ANTICHI (SINO AL DECENNIO PRECEDENTE LA I
COMPILATIO ANTIQUA)
- La scuola di Bologna
- Paucapalea
- Rolando
- La summa «Sicut uetus testamentum»
- Il «Fragmentum Cantabrigense»
- Le «Questiones Stuttgardienses»
- Rufino
- La Summa «conditio ecclesiastice religionis»
- Stefano Tornacense
- Gandolfo
- Giovanni Faventino
- Le scuole franco-renana e anglo-normanna
- La Summa Parisiensis o «Magister Gratianus in hoc opere»
- La Summa «Elengatius in iure diuino» (Coloniensis)
- Le «Distinctiones Monacense»
- La Summa «Inperatorie maiestati» (Monacensis)
- Il frammento della summa «Tria sunt per que religionis»
- Le «Exceptiones euangelicarum»
- La «Compilatio decretorum» del Card. Laborans
- Le Distinctiones "Consuetudo" (Summa Gallicana Bambergensis)
- Le Questionum Collectiones Bambergenses
- La Summa «De multiplici iuris diuisione» ed alcune
indicazioni sulla Summa «De iure naturali»
Capitolo Decimo
I DECRETISTI PIÙ RECENTI (DEL DECENNIO PRECEDENTE ALLA I COMPILATIO
ANTIQUA) ED UGUCCIONE
- La scuola di Bologna
- Simone da Bisignano
- La Summa «Dubitatur a quibusdam»
- Uguccione ed il suo «I Continuatore»
- Uguccione e la sua Summa: problematica generale
- Definizione dell'eresia e differenziazione con altre figure
- La capacità di accusa
- La testimonianza dell'eretico
- La natura dell'infamia
- Il rapporto tra l'eretico ed il cattolico
- La tortura
- L'incapacità patrimoniale e quella testamentaria
- La scomunica
- La condanna post mortem
- Eresia e sacramenti in generale
- Eresia e Battesimo
- Eresia ed Ordine
- Eresia ed Eucarestia, Matrimonio, Penitenza
- Il papa eretico
- L'Apparato «Ordinaturus Magister Gratianus»
- La Summa Reginensis
- Scuole franco-renana ed anglo-normanna
- Sicardo
- Pietro di Bois
- La Summa «Permissio quedam»
- La Summa «Tractaturus Magister Gratianus»
- La Summa Lipsiensis - «Omnis qui iuste»
- La «Summa Questionum» di Onorio
- La Summa Questionum Monacensis
- La summa «De iure canonico tractaturus»
- Considerazioni sulla materia sino ad ora trattata
Indice delle principali abbreviazioni delle opere e riviste
Indice dei manoscritti e delle abbreviazioni
Fonti manoscritte
Fonti stampate
Letteratura
Indice onomastico